Hóa chất PFAS, hay còn gọi là Per- and Polyfluoroalkyl Substances, là một nhóm hợp chất hóa học tổng hợp có liên kết carbon-fluorine cực kỳ bền vững. Chính vì đặc tính khó phân hủy này, chúng được mệnh danh là "hóa chất vĩnh cửu" (forever chemicals), có thể tồn tại trong môi trường và cơ thể con người hàng chục, thậm chí hàng trăm năm. Kể từ những năm 1950, PFAS đã được ứng dụng rộng rãi trong vô số sản phẩm tiêu dùng nhờ khả năng chống nước, chống dầu mỡ và chống bám bẩn ưu việt. Tuy nhiên, sự tiện lợi này đi kèm với những hệ lụy nghiêm trọng đến sức khỏe và môi trường mà chúng ta cần đặc biệt quan tâm.
PFAS thường có trong những sản phẩm nào Nguyên nhân chúng khó phân hủy
PFAS có mặt trong rất nhiều sản phẩm quen thuộc trong cuộc sống hàng ngày, bao gồm các loại chảo chống dính như Teflon, bao bì thực phẩm chống thấm dầu mỡ (hộp đựng pizza, túi bỏng ngô), quần áo chống thấm nước, mỹ phẩm, thảm, sơn, và cả bọt chữa cháy. Sự phổ biến này dẫn đến việc ước tính hàng trăm nghìn tấn PFAS được đưa ra thị trường mỗi năm, gây phát thải đáng kể ra môi trường.
Liên kết carbon-fluorine (C–F) trong cấu trúc phân tử PFAS là một trong những liên kết hóa học mạnh nhất từng được biết đến. Điều này khiến cho các quá trình phân hủy sinh học tự nhiên gần như không thể phá vỡ chúng. Vì vậy, vì sao PFAS khó phân hủy trong môi trường là do cấu trúc hóa học đặc biệt này, cho phép chúng tích tụ dần dần qua chuỗi thức ăn và môi trường sống.
PFAS ảnh hưởng đến sức khỏe con người ra sao
Việc phơi nhiễm PFAS có thể diễn ra qua nhiều con đường, chủ yếu là từ thực phẩm và nước uống bị ô nhiễm. Bao bì thực phẩm, đồ dùng nấu ăn chống dính bị trầy xước, hay nguồn nước và đất ô nhiễm đều có thể đưa PFAS vào cơ thể. Khi xâm nhập, PFAS có xu hướng tích lũy sinh học trong các cơ quan như máu, gan và mô mỡ, với thời gian bán thải kéo dài.
Các nghiên cứu đã chỉ ra mối liên hệ giữa phơi nhiễm PFAS và nhiều vấn đề sức khỏe nghiêm trọng:
- Rối loạn nội tiết và chuyển hóa: Ảnh hưởng đến hormone tuyến giáp, estrogen và testosterone.
- Bệnh tim mạch: Tăng nguy cơ cholesterol cao và xơ vữa động mạch.
- Ảnh hưởng đến sự phát triển của trẻ em: Giảm khả năng tập trung, suy giảm trí nhớ và hiệu quả tiêm chủng.
- Nguy cơ ung thư: Đặc biệt là ung thư gan và thận, liên quan đến các loại PFAS như PFOA và PFOS.
- Vấn đề sinh sản: Giảm khả năng sinh sản và ảnh hưởng đến cân nặng sơ sinh.
- Suy giảm hệ miễn dịch: Tăng nguy cơ nhiễm trùng.
Theo các chuyên gia, PFAS có thể gây hại cho gan, phổi, ảnh hưởng đến tuyến giáp, gây thấp còi ở trẻ nhỏ, rối loạn trao đổi chất, chức năng nội tiết tố và làm suy giảm hệ miễn dịch.
Quy định của EU về PFAS trong thực phẩm
Nhận thức được mức độ nguy hiểm của PFAS, Liên minh Châu Âu (EU) đã ban hành các quy định chặt chẽ nhằm kiểm soát sự hiện diện của chúng trong thực phẩm. Cụ thể, theo Quy định (EU) 2023/915, đã thiết lập các giới hạn tối đa (MLs) cho một số nhóm PFAS trong các loại thực phẩm khác nhau:
| Nhóm thực phẩm | Giới hạn PFOS (µg/kg) | Giới hạn PFOA (µg/kg) | Giới hạn Tổng 4 PFAS (µg/kg) | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Thịt lợn/bò/gia cầm | 0,30 | 0,80 | 1,3 | Bao gồm PFOS, PFOA, PFNA, PFHxS |
| Cá (đa số loài) | 2,0 | 0,20 | 2,0 | Một số loài có MLs riêng |
| Giáp xác & nhuyễn thể | 3,0 | 0,70 | 5,0 | Tính cả sò, hàu |
| Trứng thương mại | 1,0 | 0,30 | 1,7 | Áp dụng cho mọi loại trứng |
Ngoài ra, Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) đã thiết lập Mức hấp thu hàng tuần có thể chấp nhận được (TWI) cho tổng 4 PFAS là 4,4 ng/kg thể trọng/tuần, nhấn mạnh sự cần thiết phải hạn chế tối đa phơi nhiễm.
Công nghệ xử lý PFAS trong nước hiện nay và cách phòng tránh
Do tính chất bền vững của PFAS, việc loại bỏ chúng khỏi môi trường, đặc biệt là nguồn nước, là một thách thức lớn. Hiện nay, các công nghệ xử lý PFAS trong nước hiện nay chủ yếu tập trung vào các phương pháp như lọc than hoạt tính, thẩm thấu ngược (RO), trao đổi ion và các công nghệ màng lọc tiên tiến. Các hệ thống lọc nước tại nhà sử dụng than hoạt tính hoặc công nghệ RO được khuyến nghị để loại bỏ PFAS hiệu quả.
Để hạn chế phơi nhiễm PFAS từ thực phẩm, người tiêu dùng có thể áp dụng các biện pháp sau:
- Hạn chế bao bì chứa PFAS: Tránh sử dụng túi bỏng ngô vi sóng, hộp thức ăn nhanh chống dầu mỡ. Ưu tiên sử dụng hộp thủy tinh, inox hoặc giấy không tráng phủ để lưu trữ thực phẩm.
- Chọn dụng cụ nấu ăn an toàn: Sử dụng chảo gang, inox, gốm sứ thay vì chảo chống dính Teflon. Nếu dùng chảo Teflon, cần lưu ý không làm nóng quá cao và tránh để chảo bị trầy xước.
- Kiểm soát nguồn nước: Sử dụng máy lọc nước có than hoạt tính hoặc công nghệ RO để đảm bảo nguồn nước sinh hoạt.
- Đa dạng hóa chế độ ăn: Tránh phụ thuộc vào một nguồn thực phẩm duy nhất, đặc biệt là các loại thủy sản hoặc nông sản từ vùng có nguy cơ ô nhiễm PFAS cao. Luôn rửa sạch rau củ và gọt vỏ khi có thể.
- Theo dõi thông tin an toàn thực phẩm: Cập nhật các khuyến cáo và quy định mới nhất từ các cơ quan chức năng về an toàn thực phẩm liên quan đến PFAS.
Ví dụ về các nỗ lực xử lý PFAS, Tập đoàn hóa chất 3M đã cam kết chi 10,3 tỷ USD trong 13 năm để hỗ trợ các thành phố, thị trấn và cơ quan quản lý nước công cộng tại Mỹ trong việc thử nghiệm và xử lý hóa chất vĩnh cửu. Đây là một bước tiến quan trọng trong việc giải quyết vấn đề ô nhiễm PFAS trên quy mô lớn.